با پيامبر صلى الله عليه وسلم در شدت گرما نماز مى خوانديم وزماني كه يكى از ما قادر نبود صورتش را به زمين برساند ، پارچه يا لباسش را پهن مى كرد وبر آن سجده مى كرد . ( 1 ) اگر سجده بر فرش وپارچه ، مصداق سجده بر زمين بود ، در اين روايت ونظاير آن ، تقابل بين سجده بر زمين وغير زمين معنا نداشت . به خاطر همين خصوصيت زمين است كه حتى هنگام خيس بودن زمين ، بر خود زمين سجده مى كردند ، تا آنجا كه نقل كرده اند گاهى در سجده پيشانى مبارك رسول خدا صلى الله عليه وسلم به گل آغشته مى شد : رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم يسجد في الماء والطين حتى رأيت اثر الطين في جبهته ، ( 2 ) رسول خدا صلى الله عليه وسلم را ديدم كه در آب وگل سجده مى كرد تا اين كه اثر گل را بر پيشانى مباركش ديدم . ودر روايات متعدد ديگر ، اين مضمون تكرار شده است ، مانند روايت زير : عن أبي سعيد الخدري : ان رسول الله صلى الله عليه وسلم رئى على جبهته وعلى ارنبته ( 3 ) اثر طين من صلاة صلاها بالناس ، ( 4 )

--> 1 . چنان كه گفته شد در اين روايت وروايات نظير ، أرض در مقابل غير أرض قرار گرفته است . از اين نظر كه در اين روايت سجده بر پارچه نيز آمده است ، همانطور كه در متن به زودى خواهد آمد ، به قرينهء خود اين روايت وساير روايات مسلما مربوط به حالت ضرورت وعدم توانايى از انجام سجده بر زمين صورت گرفته است . وثانيا اين روايات ونظاير آن با روايات صحيح ديگرى كه سجده را فقط بر زمين جايز مى دانند ، معارض است . 2 . صحيح البخاري ، دار ابن كثير ، رقم 801 ( ترقيم العالمية ) . 3 . طرف الأنف . 4 . سنن أبي داود ، كتاب الصلاة ، رقم 777 و 760 ( ترقيم العالمية ) .